Boumans Blog

Leeslijstje financiële crisis

Afgelopen vrijdagmiddag mocht ik gastcollege geven aan een groep bachelor-studenten economie van de Erasmus Universiteit. Een mooi ervaring. De internationaal samengestelde groep studenten stelde meer vragen dan ik kon beantwoorden.Altijd een goed teken. 

Van te voren moest ik een leeslijstje opsturen naar de universiteit. Voor wie geïnteresseerd is, dit was mijn selectie: 

Making the European Monetary Union
Harold James, 17 February 2013
http://www.voxeu.org/article/making-european-monetary-union

The euro: love it or leave it?
Barry Eichengreen, 4 May 2010
http://www.voxeu.org/article/eurozone-breakup-would-trigger-mother-all-financial-crises

A budget for Europe's monetary union
Guntram B. Wolff on 3rd December 2012
http://www.bruegel.org/publications/publication-detail/publication/762-a-budget-for-europes-monetary-union/#.UUGmH-tdYXo

Eight hundred years of financial folly
Carmen M Reinhart, 5 May 2010
http://www.voxeu.org/article/eight-hundred-years-financial-folly

The financial cycle and macroeconomics: What have we learnt?
Claudio Borio, december 2012
http://www.bis.org/publ/work395.pdf

The real effects of debt
Stephen G Cecchetti, M S Mohanty and Fabrizio Zampolli, september 2011
http://www.bis.org/publ/work352.pdf

Causes of the Great Recession of 2007-9: The Financial Crisis is the Symptom not the Disease!
Ravi Jagannathan, Mudit Kapoor, Ernst, October 2009
http://www.nber.org/papers/w15404

ECB Intervention in the Euro Area Sovereign Debt Markets, Monetary Dialogue October 2012
http://www.europarl.europa.eu/committees/en/econ/studiesdownload.html?languageDocument=EN&file=76695

Bas blaast geen fabrieken op

Ik schreef afgelopen week dit in het FD.

Bas Jacobs reageerde daarop met een stuk op het weblog economie.nl.

En nu ga ik daar weer op reageren. Ik negeer even de aanvallen van Bas op de man (‘geen overtuigende argumenten meer’, ‘een Swedertje’, ‘wetenschappelijke zondeval’, ‘goedkoop retorisch trucje’). Daarvoor is het onderwerp te interessant.

De liquiditeitsval is een essentieel, maar in de beleidsdiscussie vaak weggelaten, onderdeel van de keynesiaanse analyse, dat alleen overheidsstimulering ons uit de recessie kan trekken. Zonder liquiditeitsval zouden we kunnen wachten tot rentes en andere prijzen zich aanpassen, en de economie zichzelf weer richting evenwicht stuwt. De reële rente is te hoog, en gaat niet vanzelf omlaag, dat is het fundament onder het keynesiaanse pleidooi voor overheidsingrijpen. 

Alle reden dus om dat onderdeel van de analyse publiek te bespreken. Voordat we het begrotingstekort en de staatsschuld laten oplopen, moeten de economen die hiervoor pleiten hun analyse zorgvuldig uitleggen aan het publiek. Jazeker: de lezer van het FD en iedere andere geïnteresseerde leek moet hierover meedenken en zich er een oordeel over vormen. Het lijkt me niet verstandig om het begrotingsbeleid alleen onder (gepromoveerde) economen te bespreken en de uitkomst vervolgens mede te delen aan het publiek.

 Economen kunnen dan ook niet volstaan met de gesimplificeerde versie van het verhaal: ‘er is vraaguitval door de crisis, de overheid moet dit tijdelijk opvullen’. Want dat is in de meeste gevallen niet hun echte analyse, die loopt via de te hoge reële rente, via de liquiditeitsval.

Uitleggen dus, als je denkt dat Europa en Nederland in de liquiditeitsval zit. Vertellen dat de nominale rente te hoog is en de inflatieverwachtingen te laag. De meeste Nederlanders denken namelijk dat precies het tegendeel het geval is.

En niet weglopen voor de contra-intuïtieve implicaties van de analyse. Dat fabrieken opblazen en luieren goed kan zijn voor een economie in liquiditeitsval, is niet een flauwigheid van de keynesiaanse oppositie. Nee, het is een integraal onderdeel van de hypothese zelf.

Ik zal de lezer hier niet lastig vallen met een lange leeslijst met wetenschappelijke artikelen. Maar in bijvoorbeeld dit artikel van Gauto Eggertsson en Paul Krugman vertellen de auteurs enthousiast over de ‘perverse results’ van hun model. Zo is er de ‘Paradox of Toil’, de Paradox van het Zwoegen, waarbij een ijverige beroepsbevolking de productiecapaciteit van de economie vergroot, waardoor inflatieverwachtingen worden getemperd, de reële rente stijgt en de economie juist minder gaat produceren. 

IJver zorgt voor krimp. Luiheid voor groei. Volgens dezelfde redenering is prijs- en loonflexibiliteit in de liquiditeitsval slecht voor het herstel. In een andere publicatie stelt Eggertsson dat kartels vanwege hun prijsopdrijvende effect goed zijn voor een economie in de liquiditeitsval. 

Krugmann zelf schreef het in 2011 zo: “something that forces firms to replace capital, even if that something seemingly makes them poorer, can stimulate spending and raise employment.” Het is een logische voorspelling van de theorie van de liquiditeitsval: het vernietigen van productiecapaciteit verhoogt de output. Niet een retorisch trucje van de tegenstanders om de theorie belachelijk te maken, maar bedacht en opgeschreven door de voorstanders zelf.

Natuurlijk, geen keynesiaan pleit natuurlijk voor het opblazen van fabrieken, maar soms doet moeder natuur dat voor ons. De aardbeving van 2011 in Japan was een negatieve schok voor de productiecapaciteit in een economie die – volgens veel economen -  in een liquiditeitsval zit. Hier een linkje naar een recent onderzoek, dat suggereert dat de aardbeving de economie van Japan niet heeft geholpen.

De onderzoeker pakte een theorie (liquiditeitsval), distilleerde er een hypothese uit (negatieve aanbodschok zorgt voor economische groei) en testte die met data (geen bewijs). Dat is keurige wetenschap, en geen wetenschappelijke zondeval.

 

Niet China, maar de Eurozone is het handelskanon van de wereld

‘China Eclipses U.S. as Biggest Trading Nation Measured in Goods’, schreef persbureau Bloomberg afgelopen zondag. Na decennia van absolute wereldheerschappij werden de Verenigde Staten in 2012 van de troon gestoten. ‘China is nu de grootste handelsnatie’, schreven ook Nederlandse media.

Vorig jaar bedroeg de som van de Amerikaanse export en import 3,82 biljoen (duizend miljard) dollar. Volgens gegeven van de Chinese douane exporteerde en importeerde China in 2012 omgerekend voor 3,87 biljoen dollar. Net iets meer dus, dan de Amerikanen.

Indrukwekkend? Allerminst. Het handelskanon van de wereld ligt niet in Azië of Amerika, maar in Europa. De Eurozone is geen echt land, dus je kunt het geen handelsnatie noemen. Maar als monetaire unie met vrij verkeer van alle productiefactoren, komt het wel zeer dicht in de buurt van een economische eenheid. En als handelblok is het eurogebied een maatje groter dan China en de VS.

De totale externe handel van de Eurozone (dus exclusief de import en export tussen de 17 eurolanden zelf), bedroeg in vorig jaar 3,37 biljoen euro (bron: pdf). Omgerekend met wisselkoers van 1,35, is dat 4,38 biljoen dollar.

 En dat is dan nog maar de handel in de eerste 11 maanden van 2012. Over december heeft Eurostat nog geen cijfers gepubliceerd. Mogelijk ligt de externe handel van het eurogebied nog 1/12 hoger, op pakweg 4,8 biljoen. Dat is een kwart meer dan de externe handel van China.

Dijsselbloem moet houders SNS-obligaties juist wel laten bloeden

Het Financieele Dagblad (FD) opende er vanochtend mee: als houders van SNS- obligaties moeten meebetalen aan een redding van de bank, zal kredietbeoordelaar Fitch Europese banken een lagere kredietwaardigheid te geven. Dat maakt een eventuele redding van SNS-bank duurder. “Fitch legt bom onder afstempelen obligaties SNS”, kopte het FD. 

Dat aandeelhouders moeten bloeden als een systeembank door de overheid wordt gered is logisch. Zij zijn de verschaffers van eigen vermogen, zij zijn de eigenaar en weten dat ze risico lopen.

Maar tot nu toe bleven de verstrekkers van vreemd vermogen – de obligatiehouders – bij de reddingen van Europese systeembanken buitenschot. Zij kregen hun geld gewoon terug, vaak op kosten van de belastingbetaler.

Slechte tijden
Dat zit overheden al tijden dwars. Obligatiehouders profiteren in goede tijden van de rentes die banken betalen. Ze zouden daarom moeten lijden in slechte tijden, in plaatst van hun pech af te wentelen op de Staat.

Economen en toezichthouders zien nog een groter probleem. Als obligatiehouders telkens worden gered, hoeven grote banken minder rente te vergoeden. De neerwaartse risico’s zijn voor de overheid, dus systeembanken kunnen goedkoop lenen. Te goedkoop. En als banken in goede tijden te goedkoop lenen, kunnen ze projecten financieren die het geld eigenlijk niet waard zijn. 

Kantoorpanden in Nederland, bijvoorbeeld. Of vakantieparken in Spanje en hypotheekobligaties in de VS. De kredietzeepbel van voor 2008 ontstond mede door de impliciete garantie die overheden aan hun systeembanken gaven.

Roekeloze geldschieters
‘Moral hazard’, noemen economen dit. Het feit dat sommige banken too-big-to-fail zijn, maakt de banken én hun geldschieters roekelozer.

De nieuwe Interventiewet die vorig jaar van kracht werd, geeft minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem de mogelijkheid om bij een eventuele redding van SNS, houders van bankobligaties te laten bloeden. Als de minister dat doet, wordt de moral hazard in de Nederlandse en wellicht ook Europese bankensector minder. Een uitstekend idee, dus.

Dat Fitch waarschuwt de credit rating van grote banken te verlagen, als SNS-obligatiehouders moeten afstempelen, is daarom geen slecht, maar een goed teken. Fitch geeft aan nu nog de impliciete staatsgarantie op bankobligaties mee te wegen bij de kredietbeoordeling. De moral hazard zit dus nog altijd in de markt en grote banken kunnen te goedkoop aan hun geld komen.

Dijsselbloem moet zich daarom niets aantrekken van de waarschuwing van Fitch. Hij moet het zien als een aansporing om de obligatiehouders te laten bloeden. Alleen dan wordt de moral hazard minder, en vermindert de kans op een nieuwe kredietzeepbel.

 

 

Stoelendans zonder lege stoelen

In een grote kring zitten mannen op stoelen.  Blanke mannen van 50 jaar en ouder. Ze spelen stoelendans. Maar of de muziek speelt of niet, de mannen blijven zitten. Om de kring lopen een paar andere blanke mannen van boven de 50. Zij lopen rondjes. De hele tijd. Ze zoeken een lege stoel, maar vinden die nooit. Stoelendans zonder lege stoelen is geen leuk spel

Logisch daarom dat de deelnemers buitengewoon chagrijnig zijn. “ Zou je niet eens opstaan?”, vragen de rondlopers aan de zittenblijvers. “Dan maak ik ook kans op een stoel.”

Maar daar willen de zittende deelnemers niets van weten. “Ben je gek?” zeggen ze. “Je ziet toch zelf dat er geen lege stoel te vinden is. Als ik opsta loop ik ook de rest van de dag rondjes.” 

Af en toe probeert de spelleider in te grijpen. “Als we nu eens allemaal opstaan en rondlopen, dan komen er genoeg stoelen vrij en wordt het vanzelf wat leuker.” De zittende mannen kijken woedend op. “Rondlopen? En dan? Er zijn helemaal geen stoelen vrij. Dat zie je toch zelf?” 

Een belachelijk spel? Jazeker, maar zo wordt het op de Nederlandse arbeidsmarkt gespeeld. Wie lang bij dezelfde baas werkt, heeft recht op een veel hogere ontslagvergoeding dan wie pas kort in dienst is. Vooral veel mannen van middelbare leeftijd en ouder, hebben op deze manier een flinke potentiele ontslagvergoeding opgebouwd. Wie van baan verandert is zijn opgebouwde rechten kwijt. Blijven zitten waar je zit is daarom voor veel mannelijke 50-plusser de rationele strategie.

Natuurlijk valt er af en toe toch eentje onbedoeld buiten de boot. Bijvoorbeeld bij een reorganisatie of faillissement. Zo iemand merkt dan dat alle arbeidsplekken voor ervaren full-timers bezet zijn, en komt er niet meer tussen. Gevolg is dat -hoewel de onvrijwillige werkloosheid onder 50-plussers niet hoger is dan gemiddeld - de werkloosheid wel veel hardnekkiger is.

Verminder de ontslagbescherming, verlaag de ontslagvergoedingen, en er komt weer beweging in de arbeidsmarkt van oudere mannen. Flexibilisering lijkt de logische remedie. Maar de betrokkenen zelf denken daar heel anders over.

Ironisch genoeg wijzen zij daarbij op de lange gemiddelde werkloosheidsduur van 50-plussers. Wie ontslagen wordt heeft geen kans op een baan, dus versoepelen van de ontslagbescherming helpt niet, zo gaat de redenering. "Er zijn geen stoelen vrij." Het zou grappig zijn, als het niet zo tragisch was.

Zo doen we dat op ook in andere segmenten van de arbeidsmarkt. Flexwerkers hebben weinig kans op een vaste baan, want er vallen door de ontslagbescherming weinig vaste banen open. Dus moet het flexwerkers verboden worden om meer dan drie keer een tijdelijk contract te krijgen, vindt de overheid. Alsof daardoor wel een vaste baan vrijkomt. 

Bedrijven zoeken naar een mix van flexibiliteit (minder werknemers als de omzet daalt) en vastigheid (ervaren en trouwe werknemers waar je in kunt investeren). Vijf of zevenjarige arbeidscontracten, met na afloop kosteloos ontslag, zouden de oplossing kunnen bieden, maar zijn bij wet en cao verboden. Dus moeten bedrijven proberen de juiste mix tussen vast en flex brouwen door sommige werknemers een dienstverband voor het leven te bieden, en anderen een vrij rechteloos flexcontract.  

Oneerlijk, onpraktisch en inefficiënt, maar zo luiden nu eenmaal de spelregels van de Nederlandse stoelendans.

(Deze column verscheen eerder in Please Payroll Magazine)

 

Hoge opbrengst 4G-veiling: gaat de klant er voor opdraaien?

De veiling van frequenties voor 4G mobiele telefonie, brengen veel meer op dan gedacht. In plaats van de minimaal verwachte 400 miljoen euro, zouden telecombedrijven miljarden over hebben voor het snelle mobiele net. Dat meldt RTL-Z vandaag.

Minister van Financien blij. Maar ongetwijfeld zijn er straks Kamerleden die gaan vragen hoe het kabinet denkt te voorkomen dat de prijs voor de klant omhoog gaat. Boos Kamerlid: "De telco's zullen de hoge uitgave willen afwentelen op de klant. Wat gaat de minister daaraan doen?" 

Zo ging het elk geval wel in 2000, toen er flink moest worden gelapt voor de 3G-frequenties. Kamerleden en consumentenorganisaties maakten zich toen grote zorgen dat de tikken voor mobiel internet door de veiling veel te duur zouden worden.

En toen de veilingopbrengst in Nederland vergeleken met de Duitse veiling laag uitviel, wilden Kamerleden zekerheid van de minister dat bijvoorbeeld KPN (die op beide markten actief was) de Nederlandse klant niet zou laten meebetalen voor de dure Duitse frequenties. 

Het waren onzinnige zorgen. Er is geen direct verband tussen dure frequenties en dure internettikken. Ik schreef er destijds voor het inmiddels opgeheven blad FEM DeWeek dit over:

UMTS-veilingen: Consumenten niet de dupe

Toen bekend werd dat de umts-frequenties zouden worden geveild, riepen de telefoonbedrijven direct dat dat zou leiden tot dure telefoontikken voor consumenten. Ergens moeten de miljarden die de Staat op de veiling uit hun zak zal kloppen, toch terugverdiend worden? Klinkt aannemelijk, maar het is een drogreden. Voor de prijs van een telefoontik zijn op een goed werkende telecommarkt slechts twee factoren van belang: de variabele kosten van een telefoontik en de marktmacht van de ondernemer. Als een bedrijf hoge kosten moet maken om een telefoonminuut te produceren en veel ‘marktmacht’ heeft, zal de prijs hoog zijn. Bij lage variabele kosten en weinig macht is de prijs laag. De miljarden die een deelnemend bedrijf op de veiling gaat betalen, zijn vaste kosten die het moet maken, ongeacht de hoeveelheid telefoontikken die het verkoopt. Dat soort kosten wordt nooit verrekend in de prijs, maar betaald uit de winst. Geen wonder dat de telefoonmaatschappijen zo hard piepen. Mathijs Bouman

Bron: FEM De Week , jaargang 3 , nummer 26 , datum 24-6-2000

Saai stukje? Akkoord. Maar wel lekker compact. Enkele maanden later kreeg ik in hetzelfde blad meer ruimte:

Mobiele telefonie: Gezwam in de ruimte

Rond de mislukte umts-veiling ontspint zich een onzinnige discussie. De Kamer wil weten of de lage opbrengst wel zal leiden tot lage tarieven. Dat tussen die twee zaken geen enkel verband bestaat, lijkt maar niet tot de parlementariërs door te dringen.

Volgende keer beter. Dat is de conclusie die minister van Financiën Gerrit Zalm trekt uit de mislukte veiling van umts-frequenties. De volgende keer moet de overheid zorgen voor een ‘noodrem, waarmee een mislukkende veiling kan worden gestopt’. Dat zei Zalm afgelopen maandag bij de presentatie van zijn ‘nabeschouwing’ op de veiling.

De Tweede Kamer is niet onder de indruk en ziet geen reden om het aangekondigde onderzoek naar de veiling te annuleren. PvdA-kamerlid Marja Wagenaar is teleurgesteld over Zalms brief: “Er is geen antwoord op de hamvraag wat de veiling voor de consument betekent.”

Zorgen over de consument spelen al langer een rol in de discussie. Vóór de veiling verdrongen de grote telecombedrijven zich rond de publieke microfoon om het voor de consument op te nemen. Als de veiling in Nederland net zulke buitensporige bedragen zou opleveren als in Engeland, waarschuwden zij, zouden de tarieven voor umts-diensten erg hoog worden. De hoge kosten moeten immers worden terugverdiend.

De afgelopen weken keert deze redenering zich tegen de telecombedrijven. De opbrengst van de frequentieverkoop is lager dan verwacht, redeneren velen, dus kunnen de tarieven in Nederland ook laag blijven. Een aantal kamerleden, met Wagenaar voorop, zijn bang dat die lagere tarieven de Nederlandse consument door de neus geboord worden. In Engeland en Duitsland zijn de frequenties voor zeer hoge bedragen verkocht, vaak aan telecombedrijven die ook op de Nederlandse veiling actief waren. Deze bedragen zullen ongetwijfeld worden uitgesmeerd over alle umts-gebruikers in Europa. ‘Het lijkt erop alsof de Nederlandse consument meebetaalt aan de afbetaling van de Duitse staatsschuld’, schamperde Wagenaar in de Volkskrant.

Gelukkig maar dat de Kamer opkomt voor de consument. Jammer alleen dat de discussie van begin tot eind op een onzinnige redenering gebaseerd is. Of er veel of weinig voor een frequentie is betaald, heeft geen enkele invloed op de tarieven die voor umts-diensten moeten worden betaald.

In de nota doen Zalms ambtenaren een poging uit te leggen waarom dat zo is. ‘Er is in een goed werkende markt geen relatie tussen de door marktpartijen gepleegde uitgaven en de hoogte van de consumentenprijzen’, schrijven zij. ‘De investeringen zijn “verzonken kosten” en de prijzen komen tot stand door concurrentieverhoudingen. Dit impliceert dat vaste kosten niet zonder meer doorberekend kunnen worden aan de consument.’

Duidelijke taal? Voor wie het boeventaaltje van de economen verstaat, misschien wel. Voor alle anderen, en speciaal voor kamerlid Wagenaar, volgt hier een vertaalpoging.

Een ondernemer, ook een umts-aanbieder, die de prijs van zijn product bepaalt, zoekt de optimale balans tussen twee krachten. Bij een hoge prijs maakt hij veel winst per product, maar verkoopt hij weinig. Bij een lage prijs zijn de verkopen hoog, maar de winst per product laag. Een slimme ondernemer kiest zijn vraagprijs zo dat de winst per product maal het aantal verkochte producten, maximaal is. Welke prijs dat is, hangt af van hoeveel concurrentie hij heeft. Als consumenten bij de minste prijsstijging al naar de concurrent rennen, zal de winstmarge die de ondernemer kan vragen, en daarmee de prijs, laag zijn. Is er weinig concurrentie, dan kan hij ongestraft een hogere prijs vragen.

Initiële investeringen, zoals de aanschaf van de umts-frequenties, spelen bij die afweging geen rol. Of de umts-aanbieder de frequenties nu bijna gratis heeft gekregen en de opbrengst in zijn eigen zak kan steken of dat hij flink heeft moeten betalen en het grootste deel van zijn opbrengst direct naar zijn financiers gaat, er is maar één prijs is waarbij hij het meeste geld ophaalt. En die ene prijs wordt altijd de marktprijs. Want ook een telecombedrijf dat weinig betaalde voor zijn frequenties zal proberen zo veel mogelijk geld uit de markt te persen.

De economen van Financiën schrijven dat kosten van de frequenties ‘verzonken kosten’ zijn. Het zijn kosten die geen cent hoger worden als de umts-aanbieders veel telefoontikken verkopen, en geen cent lager als ze weinig verkopen. Bij het bepalen van de optimale balans tussen prijsniveau en afzetniveau, spelen die kosten daarom geen enkele rol. Einde discussie.

Auteur(s): Mathijs Bouman

Bron: FEM De Week , jaargang 3 , nummer 37 , datum 9-9-2000

 

Aanpak bestaande gevallen: dit kost het de huiseigenaar

Als de berichten in de pers kloppen zal Rutte2, bij de herziening van de hypotheekrenteaftrek, bestaande gevallen niet meer ontzien.

In 28 jaar gaat het hoogste tarief waartegen mag worden afgetrokken omlaag met een half procent per jaar. Wie in de hoogste belastingschijf van 52% valt, mag in 2014 nog maar tegen 51,5% aftrekken. En in 2015 tegen 51%. Et cetera. Na 28 jaar is het tarief 38%.

Dit lijkt erg op een plan uit het PvdA-programma. Zij het dat het daar om een rente maximaal aftrekpercentage van 30% ging.

Wat kost dit de huiseigenaar? Ik heb even zitten rekenen. Neem een gezin met een jaarlijkse rentelast van 20.000 euro, en een inkomen in de hoogste belastingschijf. In 2014  daalt het netto inkomen door de maatregel met 100 euro. Tien jaar later is dit opgelopen naar 1.100 euro per jaar. In 2034 scheelt het jaarlijks 2.100 euro. En in 2041, als het aftrektarief is gedaald naar 38%, is het netto inkomen 2.700 euro lager.

Cumulatief kost de maatregel dit gezin de komende 28 jaar ruim 40.000 euro. Klinkt veel, maar uitgesmeerd over 28 jaar is het te overzien. Bovendien: volgens de uitgelekte plannen gaat het hoogste belastingtarief van 52 naar 49 procent. Dat scheelt ook. 

Huiseigenaren met een inkomen dat in de op één na hoogste schijf van 42% vallen, merken pas in 2034 iets van de maatregel. Dan is het dalende aftrektarief aankomen bij hun marginale belastingtarief. 

Hieronder een grafiekje met de daling netto jaarinkomen bij 10 en 20 duizend euro aan jaarlijkse rentelast. Uitgaande van handhaving van 52% tarief. 

(UPDATE 13.30 uur: er zat een rekenfout in de eerdere versie van dit stukje. Inmiddels hersteld.)

Wat? Nieuw ECB-gebouw in top 10 duurste gebouwen ooit!

Het wordt een fijn nieuw torentje, daar in Frankfurt. Ontworpen door het prestigieuze Weense architectenbureau Coop Himmelb(l)au, 185 meter hoog, 45 verdiepingen en ruimte biedend aan 1800 hardwerkende ECB-ers. 

Deze week dronken de centrale bankiers pannenbier, want de het hoogste punt van de bouw werd bereikt. Een mooie gelegenheid voor de ECB om er een enthousiast persberichtje uit te gooien: "Met het nieuwe gebouw krijgt de ECB een modern en functioneel hoofdkwartier, en ik hoop dat de inwoners van Frankfurt en daarbuiten het als een verrijking van de skyline van Frankfurt en het Europese landschap zullen beschouwen.” 

In de laatste alinea vermeldt het persbericht terloops dat het gebouw wel iets duurder wordt dan gedacht. Prijsstijgingen zorgen voor een tegenvaller van 200 miljoen euro, bovenop de 850 miljoen die het gebouw zou kosten. En door wat bouwblunders (te zwakke fundering, slechte staalconstructie) komt er mogelijk nog 150 miljoen bij. 

Daarmee komen de totale bouwkosten uit op pakweg 1,2 miljard euro. Dat is niet mis. Ter vergelijking: de in 2010 opgeleverde Maastoren in Rotterdam, met 161 meter het hoogste gebouw van Nederland werd gebouwd voor 69 miljoen. Dat is een factor 17 minder voor een gebouw met ruim half zoveel vloeroppervlak als het nieuwe ECB hoofdkantoor.

De website The Richest People, maakte onlangs een lijst met de 10 duurste gebouwen ter wereld. Op de eerste plaatst staat het Londense The Shard, dat omgerekend 3,9 miljard dollar kostte. Het ECB-gebouw staat nog niet op de ranglijst, maar zou binnenkomen op een gedeelde zesde plaats. Met een bouwprijs van omgerekend 1,5 miljard dollar is het net zo duur als de allerhoogste wolkenkrabber ter wereld, de Burj Khalifa in Dubai. 

Sommige economen vinden dat de overheid en centrale bank tijdens een recessie flink de portemonnee moeten trekken om de economie aan te zwengelen. De ECB neemt dat advies wel erg enthousiast over. 

Impressie van het nieuwe ECB hoofdkantoor. Meer foto's (en video) hier.

Krimp is zeker, groei is op hoop van zegen

Het is dit jaar wederom geen vrolijke Miljoenennota.  De economie groeit uiterst traag in 2013, er moet flink worden bezuinigd en de lasten gaan fors omhoog. En dan staat het droevigste nieuws er nog niet eens in. Daarvoor moet je naar de Macro Economische Verkenningen (MEV) die het Centraal Planbureau traditiegetrouw op Prinsjesdag uitbrengt. 

De MEV voorspelt een economische groei in 2013 van 0,75 procent, bij een consumptiegroei van nul komma nul en dalende overheidsbestedingen.

Het is niet waarschijnlijk dat de consumptie volgend jaar positief zal verrassen. Het CPB wijdt in het rapport breed uit over de dodelijke combinatie van dalende huizenprijzen en stijgende pensioenpremies die, bij een arbeidsmarkt zonder loonstijgingen, de consument ook in 2013 uit de winkelstraat houden.

Dat de overheid extra zal uitgeven is eveneens zeer onwaarschijnlijk. Het Planbureau doet een poging om het nieuwe kabinet - van welke samenstelling dat ook zal zijn - van al te dappere en roekeloze bezuinigingsplannen af te houden. Maar ook zonder nieuwe ombuigingen en lastenverzwaringen, heeft de conjunctuur van de overheid weinig goeds te verwachten.

Toch groeit de economie in 2013 weer een beetje, verwacht het CPB. Dat komt door aantrekkende investeringen en flink groeiende export. Na een daling in 2012, zullen bedrijven in 2013 weer ruim 3 procent extra investeren. En door groei van de wereldhandel neemt de uitvoer met meer dan vier procent toe. 

Die extra uitgaven compenseren de terughoudende consument en de bezuinigende overheid, denkt het CPB. 

Maar zeker zijn ze daarvan allerminst. Juist investeringen en export zijn notoir moeilijk voorspelbare variabelen. Of bedrijven durven te investeren hangt van vele factoren af, waaronder onmeetbare als 'geloof in de toekomst', ' zin in ondernemen'  en ' een opbouwend gesprek met de bank'. Knappe econoom die dergelijke ontastbare determinanten goed kan inschatten. 

Export is zo mogelijk nog moeilijker te voorspellen. Het hangt af van de wereldhandel, van de Duitse conjunctuur, van het economische beleid in China, van de acties van Bernanke en de durf van grote multinationals. 

Of de investeringen echt aan zullen trekken en of de export echt gaat groeien is dus maar de vraag. Maar dat de beter voorspelbare consumptie en overheidsbestedingen niet zullen bijdragen aan de economische groei is een zekerheid. 

PvdA verdedigt afschaffen arbeidskorting voor ondernemers

Op twee in mijn lijstje met Domste Plannen van deze Verkiezingen, staat het PvdA-plan om de arbeidskorting voor ondernemers af te schaffen (en voor werknemers juist te verhogen). 

Volgens mij een dom plan, dat bovendien niet in het Verkiezingsprogramma te vinden is, maar wel in de doorrekening van de PvdA-plannen door het CPB. 

De partij zelf vindt het - uiteraard - een prima voorstel. Fiscaal woordvoerder van de PvdA Ed Groot mailde mij de volgende reactie: 

PvdA trots op echte ondernemers

Terwijl de VVD de lasten voor ondernemers verhoogt met een half miljard, blijft de lastenstijging bij de PvdA beperkt tot ¼ miljard euro. Voor kleinere bedrijven dalen de lasten aanzienlijk. Dat komt vooral omdat we 1,1 miljard vrijmaken voor een fiscale eigen vermogensbijtelling. Daar profiteert juist het mkb van en het stimuleert de investeringen. 

En inderdaad, we bouwen ook de arbeidskorting voor ondernemers langzaam af. Het verschil in belastingdruk tussen zelfstandigen en werknemers is namelijk zo groot geworden dat -ook volgens het Centraal Planbureau- een ongezonde trend naar fiscaal gedreven (schijn) zelfstandigheid gaande is. Dat is slecht voor de welvaart en het is oneerlijk ten opzichte van werknemers die steeds meer belasting moeten betalen. Want de schatkist moet toch gevuld.

Ondernemers houden gewoon de mkb-winstvrijstelling en de zelfstandigenaftrek en ze hebben ook meer aftrekposten dan werknemers. Zelfstandigen blijven ook bij de PvdA veel minder belasting betalen dan werknemers. Dat is terecht, want risico moet worden beloond. 

Ed Groot, fiscaal woordvoerder PvdA